Mentale gezondheidscrisis dreigt voor Oekraïense kinderen

Vier jaar na het begin van de grootschalige oorlog in Oekraïne waarschuwt Plan International: zonder blijvende investeringen in geestelijke gezondheidszorg en psychosociale ondersteuning loopt een hele generatie Oekraïense kinderen het risico op te groeien met langdurige mentale littekens. Die zullen nog decennia lang de toekomst van het land beïnvloeden.

In het kort:

Oekraïense kinderen hebben tot wel 5.000 uur ondergronds doorgebracht, schuilend voor het oorlogsgeweld. Dat is bijna zeven maanden van jonge hun leven. Eén op de drie kinderen vertelt nu dat schoolexamens stressvoller zijn dan het luchtalarm, wat toont wat een diepgaande impact hun ervaringen hebben gehad op wat ze als ‘normaal’ beschouwen. ​

“Alle kinderen in Oekraïne hebben gelijkaardige ervaringen: slapen in schuilkelders, onderwijs zonder fysieke lessen, elektriciteit die uitvalt. Zij hebben elk gevoel van elementaire veiligheid verloren”, zei de Vlaming Sven Coppens, directeur Oekraïense humanitaire respons bij Plan International. “Humanitaire noodsituaties worden meestal gemeten in weken of maanden. Na vier jaar van grootschalige oorlog is dit een langdurige crisis geworden. De humanitaire respons heeft nu als doel om onomkeerbare schade aan een hele generatie te voorkomen.”

Ernstige ontreddering

Veel kinderen zijn meerdere keren gedwongen hun huis te ontvluchten, en meteen moesten ze ook afstand nemen van vertrouwde plekken als hun slaapkamer, de speelplaats, het klaslokaal… Lange tijd vond onderwijs online plaats, waardoor kinderen niet langer een veilige leeromgeving hadden om les te volgen, maar ook om sociale vaardigheden leren en vrienden te maken. ​

Kinderen lijden daarnaast ook onder de scheiding van familieleden die in de strijdkrachten dienen. Eén op de drie kinderen heeft meegemaakt dat een goede vriend of dicht familielid is omgekomen of gewond is geraakt.

“Dit heeft enorme gevolgen voor de geestelijke gezondheid van kinderen”, duidt Tetiana Zaiets, Protection Specialist bij Plan International in Oekraïne. “Leven met een constante angst beïnvloedt hoe deze kinderen spreken, hoe ze leren en met anderen omgaan. Dit is niet zomaar ‘stress’: we hebben het over ernstige ontreddering met langdurige gevolgen.”

Kinderen, adolescenten én hun ouders

De impact hiervan wordt steeds meer zichtbaar: aanhoudende angst en nachtmerries, toegenomen agressie, sociale terugtrekking en ernstige concentratieproblemen. Experts in geestelijke gezondheidszorg die samenwerken met Plan International melden een alarmerende toename van geheugen- en spraakstoornissen, vooral bij kinderen die nabij epicentra van drone- en raketaanvallen wonen. ​

Vooral adolescenten worden getroffen door de crisis. Net wanneer ze de delicate overgang van kind naar volwassene doormaken, ervaren ze diepe angst over zowel hun eigen directe veiligheid als hun toekomst. Tegelijk zijn de mogelijkheden beperkt om een vriendenkring uit te bouwen en hun ervaringen te delen. Diepgewortelde gendernormen maken het voor jongens bijzonder moeilijk om openlijk over hun gevoelens te spreken.

Als de geestelijke gezondheidsbehoeften van kinderen niet worden aangepakt, lopen ze het risico op te groeien met diepe, langdurige stress, slecht te presteren op school of negatieve coping mechanismen te ontwikkelen zoals alcohol- of drugsgebruik of het vertonen van risicovol gedrag.

Maar niet alleen kinderen en jongeren gaan gebukt onder mentale druk. Hun ouders, leraars, verzorgers… hebben ook te maken hebben met stress, uitputting en onzekerheid. “En als verzorgers overweldigd zijn, voelen kinderen dat meteen”, aldus Sven Coppens. “Anderzijds, wanneer verzorgers steun krijgen en veerkracht tonen, zullen kinderen die veerkracht spiegelen. Net daarom hebben we van geestelijke gezondheid en psychosociale ondersteuning onze prioriteit gemaakt.”

Gevoel van normaliteit herwinnen

In nauwe samenwerking met lokale partners reageert Plan International op de crisis met initiatieven zoals kindvriendelijke ruimtes in heringerichte schuilkelders. Daar kunnen kinderen veilig leren, spelen en kunnen ze een gevoel van normaliteit herwinnen. Tijdens ondersteuningssessies voor krijgen ouders en verzorgers uitleg over hoe ze beter met kinderen kunnen communiceren, op welke manier ze stress kunnen beheersen en burn-out voorkomen. Ouders merken de verbeteringen: hun kinderen zijn gelukkiger, zelfverzekerder en spreken vlot, getuigen ze. De kindvriendelijke ruimtes stellen ouders ook in staat om met elkaar in contact te komen, waardoor ondersteuningsnetwerken ontstaan die hele gezinnen en gemeenschappen ten goede komen.

Plan International heeft via 65 lokale partners en 87 projecten meer dan 1,7 miljoen mensen bereikt in Oekraïne, Polen, Roemenië en Moldavië. Dankzij de partnerschappen is die hulp zowel duurzaam als lokaal gedragen.

Ook al zijn er in Oekraïne 10,8 miljoen mensen die momenteel humanitaire hulp nodig hebben, de bezuinigingen en de uitdaging om mensen dicht bij de frontlinie te bereiken maken dat slechts een derde (3,6 miljoen mensen) momenteel kan worden ondersteund.

“Als we deze behoeften nu niet aanpakken, riskeren we een hele generatie te verliezen. Hoe kunnen jongeren bijdragen aan de samenleving als onzichtbare littekens het dagelijks leven tot een strijd maken?”, vraagt Sven Coppens zich af. “Wij roepen de internationale gemeenschap op om de humanitaire respons in Oekraïne te blijven ondersteunen en prioriteit te geven aan langdurige investeringen in onderwijs, geestelijke gezondheidszorg en psychosociale diensten – zodat de kinderen van Oekraïne kunnen zeggen: ‘de wereld stond achter ons en wij zijn genezen’.”